Državni SLAPP i zloupotrebe sistema: Ili kada država preuzme ulogu zaštitnika moćnih na štetu svojih građana
Za razliku od klasičnih SLAPP tužbi koje pokreću privatni tužioci, državni SLAPP se rijetko pojavljuje kao jedan izolovan postupak. Njegova logika je drugačija. On funkcioniše kroz kumulaciju postupaka: niz policijskih intervencija, legitimisanja, prekršajnih prijava, upravnih postupaka ili krivičnih istraga koje se ponavljaju tokom vremena; ti postupci najčešće zavise od toga na koji način se javni angažman manifestuje
U prvom tekstu ovog serijala objašnjeno je kako SLAPP tužbe funkcionišu kao oblik zloupotrebe pravnog sistema. Formalno gledano, u pitanju su postupci radi zaštite ugleda ili interesa, ali njihova stvarna svrha je obeshrabrivanje javnog govora i učešća građana u pitanjima od javnog interesa.
Međutim, u praksi postoji još snažniji i često manje prepoznat oblik ovog mehanizma. To je državni SLAPP. Radi se o situacijama u kojoj pritisak na javni govor ne dolazi kroz privatne tužbe moćnika, nego kroz sam državni aparat.
ZASTRAŠIVANJE, ISCRPLJIVANJE I OBESHRABRIVANJE
U javnosti se SLAPP još uvijek najčešće vezuje za građanske tužbe, postupke za zaštitu od klevete, naknada štete, povrede ugleda i časti. Međutim, najteži oblik pritiska ne dolazi nužno od privatnih moćnika kroz parnicu, nego od države kroz prekršajni, upravni i krivični postupak. Ovakav vid miješanja države u građanska prava kao što je sloboda izražavanja, pravo na javno okupljanje, u praksi se naziva “državnim SLAPP-om”.
Država u tom trenutku ne samo da ostaje nedopustivo neutralna, već preuzima aktivnu ulogu u zaštiti centara moći na štetu svojih građana.
Ovdje ne govorimo o legitimnom sankcionisanju nezakonitog ponašanja. Govorimo o obrascu u kojem se pravni instrumenti selektivno i proizvoljno koriste da bi se građanska neposlušnost, mirni protest, javni govor ili ekološki aktivizam, pretvorili u „problem javnog reda“, „saobraćajni incident“, „ometanje službenog lica“, „nepostupanje po naređenju“, „širenje panike“, „napad“, ili neki drugi formalno prepoznatljiv delikt. Postupak tada postaje poruka u kojem sistem jasno poručuje da nije zabranjeno govoriti, ali će se za govor platiti stalnim sukobom s institucijama.
Savjet Evrope je u svojim standardima prepoznao da SLAPP nije ograničen na građanskopravne tužbe niti isključivo na postupke koje pokreću „moćnici“ kao privatna lica. SLAPP može biti i državna praksa, naročito kada institucije djeluju u funkciji zaštite moćnih interesa: političkih, ekonomskih ili interesnih mreža.
Foto: Vijeće Evrope/Sjedište Vijeća Evropa
U tom smislu, odlučujuće nije da li se postupak formalno vodi kao parnica ili prekršaj, već da li je cilj i efekat postupanja zastrašivanje, iscrpljivanje i obeshrabrivanje učešća javnosti. U takvom modelu represija se rijetko manifestuje jednom mjerom. Ona funkcioniše kumulativno kroz ponavljanje i dugotrajnost.
Državni SLAPP je često „serijski“ i ispoljava se kroz mnogobrojne postupke, u talasima, tokom godina, pri čemu većina završava oslobađajuće, ali tek nakon što je javno djelovanje već oslabilo ili prestalo. To uostalom i jeste glavni motiv ovakvog postupanja, oslobađajuće odluke dolaze kasno, dok šteta nastaje odmah.
KAKO FUNKCIONIŠE DRŽAVNI SLAPP
Za razliku od klasičnih SLAPP tužbi koje pokreću privatni tužioci, državni SLAPP se rijetko pojavljuje kao jedan izolovan postupak. Njegova logika je drugačija. On funkcioniše kroz kumulaciju postupaka: niz policijskih intervencija, legitimisanja, prekršajnih prijava, upravnih postupaka ili krivičnih istraga koje se ponavljaju tokom vremena.
Ti postupci najčešće zavise od toga na koji način se javni angažman manifestuje. Kod građanskih protesta i javnih okupljanja najčešći instrument su prekršajni postupci zbog navodnog narušavanja javnog reda i mira, nepostupanja po naređenju policije, ili organizovanja okupljanja bez dozvole.
Pojedinačni postupak često izgleda beznačajno, ali kada se pokreće protiv većeg broja učesnika, ili se ponavlja protiv istih ljudi, njegov efekat je takav da učesnici protesta ulaze u dugotrajan niz sudskih postupaka. Kada je riječ o javnom govoru, novinarskom radu ili političkoj kritici, pritisak se često manifestuje kroz krivične prijave ili parnice za klevetu, zahtjeve za naknadu štete ili druge postupke koji se formalno vode radi zaštite ugleda.
Takvi postupci mogu trajati godinama, uz visoke troškove i stalnu pravnu neizvjesnost. U slučajevima kada građanski aktivizam dolazi iz nevladinog sektora, pritisak često poprima drugačiji oblik. Organizacije civilnog društva (OCD) mogu se suočiti sa čestim inspekcijskim kontrolama, upravnim postupcima, novčanim kaznama ili administrativnim zahtjevima koji otežavaju njihov rad. Iako svaki pojedinačni postupak može izgledati kao redovna administrativna kontrola, njihova učestalost i kontekst često pokazuju da je riječ o mehanizmu pritiska.
U ekološkim sporovima, gdje građani pokušavaju da spriječe projekte eksploatacije prirodnih resursa, ovaj obrazac se dodatno širi. Aktivisti se suočavaju sa saobraćajnim prekršajima, prijavama za ometanje službenih radnji, prijavama za neovlašćeno fotografisanje i drugim postupcima koji formalno nemaju direktne veze sa samim protestom, ali u praksi proizvode isti efekat – a to je stalni institucionalni pritisak.
Infografika
Svaki pojedinačni postupak može izgledati relativno bezazlen ili formalno opravdan. Međutim, njihov zbirni efekat proizvodi ono što pravna teorija naziva chilling effect – efekat zastrašivanja koji odvraća građane od daljeg javnog djelovanja.
U takvom modelu represija rijetko dolazi kroz jednu drastičnu zabranu. Ona djeluje postepeno. Građanin ili aktivista ne dobija jednu veliku sankciju, nego ulazi u dugotrajan niz pravnih postupaka koji zahtijevaju vrijeme, novac, energiju i stalnu pravnu odbranu.
Upravo zato su američki autori koji su prvi analizirali SLAPP koristili izraz process as punishment – postupak kao kazna, jer uostalom kazna nije presuda, kazna je sam postupak.
PRAVDA ZA DAVIDA – OBRAZAC DRŽAVNOG SLAPP-a
Primjer koji izuzetno jasno pokazuje suštinu državnog SLAPP-a u BiH jeste kontekst građanskih okupljanja Pravda za Davida. U tom slučaju, represija nije bila samo politička ili medijska. Bila je pravno-institucionalna: više stotina prekršajnih i krivičnih postupaka, legitimisanja, privođenja, zabrana i drugih intervencija, koje su godinama proizvodile pritisak na organizatore i učesnike.
Kada se taj materijal gleda pravnički, vidi se obrazac tipičan za državnu zloupotrebu: postupci se iniciraju masovno, često po istim ili sličnim činjeničnim osnovama, sa ciljem da se protest predstavi kao „bezbjednosni rizik“ ili „narušavanje javnog reda“, a ne kao ostvarivanje ustavnog i konvencijskog prava na mirno okupljanje.
Foto: Dejan Rakita/PIXELL/Režim u RS je vršio tešku represiju prema članovima grupe “Pravda za Davida”, naročito prema majci i ocu ubijenog Davida Dragičevića
Godinama kasnije, sve i jedan taj sudski postupak dobija pozitivan sudski epilog. Međutim, ključni cilj je već ostvaren: protest se ugasio, javni prostor se zatvorio, a učesnici su naučili lekciju o cijeni javnog angažmana.
To je upravo ono što SLAPP čini SLAPP-om: pravni sistem se koristi da se ućutka javnost, a ne da se zaštiti pravo. U kontekstu člana 11. Evropske konvencije o ljudskim pravima – EKLJP (sloboda okupljanja) i člana 10. EKLJP (sloboda izražavanja), ovakvo postupanje ne može se posmatrati kao niz izolovanih „incidenata“, već kao obrazac koji proizvodi chilling effect.
Evropski standardi ne traže samo da država formalno „ne zabrani“ okupljanje, nego da obezbijedi uslove u kojima je okupljanje moguće bez straha od represije. Masovna prekršajna i krivična „obrada“ protestnog pokreta, čak i uz kasnija oslobađanja, suštinski potkopava ta prava.
Država u tom slučaju ne propušta samo da zaštiti slobodu okupljanja. Ona postaje akter koji je slabi.
“TIHI” DRŽAVNI SLAPP NA EKOLOŠKI AKTIVIZAM
Drugi primjer državnog SLAPP-a u BiH, koji posebno pogađa građanski aktivizam, jeste ekološki otpor nezakonitim ili netransparentnim radnjama u oblasti eksploatacije prirodnih resursa. Taj pritisak često ne dolazi frontalno kroz „zabranu protesta“, nego „tihim“ pravnim kanalima kao što su kazne za navodni saobraćajni prekršaji, kontrole, inspekcije, pozivi, prijave, saslušanja, a zatim dugotrajni postupci.
Slučajevi iz Prijedora, Jezera, Vareša i iz drugih gradova BiH, ilustrativno pokazuju tipičnu taktiku: umjesto otvorenog napada na sadržaj ekološkog angažmana, pritisak se preusmjerava na formalne delikte koji se lako proizvode, teško osporavaju u realnom vremenu i brzo stvaraju „dosije“:saobraćajni prekršaj, navodna neposlušnost, ometanje, i slično. Ovaj model djeluje na dva nivoa: individualno, kroz iscrpljivanje aktiviste; i društveno, kroz signal lokalnoj zajednici da će svaki otpor nositi institucionalne posljedice.
Foto: Sunčica i Sara, hrabre mlade aktivistkinje Fondacije ACT, koje su u klasičnom SLAPP postupku tužene zbog svoje borbe za očuvanje Kasindolske rijeke
U ekološkim slučajevima, državna dimenzija SLAPP-a je često dodatno pojačana time što institucije koje bi trebalo da štite javni interes (inspekcije, organi uprave, tužilaštva) djeluju inertno prema stvarnom problemu (npr. nelegalne aktivnosti), dok istovremeno pokazuju visok stepen agilnosti prema aktivistima. Time se javno djelovanje delegitimiše: aktivista postaje „problem“, a nezakonita eksploatacija postaje „normalno stanje“.
U oba navedena primjera suština je ista: pravo se koristi kao instrument upravljanja javnim prostorom. To nije samo pitanje pojedinačne ili „pogrešne procjene“ policije ili drugih organa. To je pitanje pozitivnih obaveza države i standarda Evropske konvencije o ljudskim pravima.
Kod slobode izražavanja (član 10 EKLJP), država je dužna obezbijediti da građani mogu govoriti o pitanjima od javnog interesa bez straha od pravnih posljedica koje su nesrazmjerne i koje imaju zastrašujući učinak. Kod slobode okupljanja (član 11 EKLJP), država mora osigurati da mirno okupljanje nije samo formalno dozvoljeno, nego i stvarno moguće bez sistemske kriminalizacije učesnika.
Zato se ovakve situacije ne mogu svesti na izolovane „prekršajne predmete“ ili pojedinačne policijske procjene. Kada se represija provodi kroz pravne postupke koji se ponavljaju, gomilaju i pogađaju iste aktere, tada više nije riječ o incidentima, nego o obrascu. A obrazac proizvodi ono što pravna teorija naziva chilling effect – zastrašujući efekat koji odvraća ljude od javnog djelovanja.
U tom trenutku pravni postupak prestaje biti sredstvo zaštite javnog reda i postaje sredstvo upravljanja javnim prostorom. Zato državni SLAPP ne treba posmatrati samo kroz statistiku prekršajnih ili krivičnih predmeta. Njegov stvarni učinak je politički i društveni: sužavanje javne debate, obeshrabrivanje građanskog angažmana i postupna depolitizacija društva.
Zato državni SLAPP nije samo pravni problem, nego test demokratskog poretka. Jer pravni sistem koji štiti moćnike od javnosti, umjesto da štiti građane i njihova prava, prestaje ispunjavati svoju osnovnu funkciju.
Piše: Jovana Kisin Zagajac
Foto naslovna: Arhiva/Valter
Izvor: valterportal.ba
Pratite portal Infomedia Balkan i na društvenim mrežama: Fejsbuk i Tviter
